طريق تيمم ، عبادت است و عبادت با نيت مناسبت دارد ، پس طهارت نيز مناسبت تبعى با نيت پيدا مىكند . اما در وصف مناسب ، علاوه بر اطّراد ، مناسبت ذاتى بين حكم و وصف وجود دارد ، و به اين دليل ، از جهت اعتبار در مرتبه بالاترى از وصف شبهى قرار دارد . نكته دوم : در اينكه آيا مناسبت ذاتا مفيد عليت است يا مناسبت‌هاى معتبر نزد شارع صلاحيت عليت دارد ، ميان اصوليون اهل سنت اختلاف است ؛ « حنفيه » و « شافعيه » ، فقط مناسبت‌هاى معتبر نزد شارع را شايسته عليت مىدانند ، مانند : حفظ دين ، حفظ نفس ، حفظ عقل ، حفظ مال و حفظ نسل ، ولى فقهاى « مالكى » و « حنبلى » مجرد مناسبت را شايسته عليت مىدانند ؛ يعنى هرآنچه كه به نفع عباد باشد و يا ضررى را از آنها دفع كند مىتواند علت باشد ، و ظن به عليت را كافى مىدانند . « 2 » نكته سوم : تفاوت مناسبت با سبر و تقسيم در اين است كه در اولى ، مجتهد تنها وصفى را كه بيشتر با حكم مناسبت دارد به عنوان علت حكم برمىگزيند ، اما در سبر و تقسيم همه اوصاف بايد جمع‌آورى شده و بررسى گردد تا مجتهد به آن وصفى كه براى عليت صلاحيت دارد ، دست يابد . « 3 » زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 4 ، ص ( 84 - 83 ) . زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 1 ، ص ( 680 - 676 ) . خلاف ، عبد الوهاب ، علم اصول الفقه و خلاصة التشريع الاسلامى ، ص ( 85 - 48 ) . اصغرى ، محمد ، قياس و سير تكوين آن در حقوق اسلام ، ص 187 . طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 310 . ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 2 ، ص 87 . مناسب اخروى وصف مناسب در قياس داراى منفعت اخروى يا دافع ضرر اخروى مناسب اخروى ، از اقسام مناسب حقيقى و مقابل مناسب دنيوى بوده و به معناى وصف مناسبى است كه منفعت اخروى را به ارمغان آورده و يا ضرر اخروى را از انسان دور مىنمايد ، همانند : وصف تزكيه نفس كه با تشريع عبادات همچون نماز ، روزه و حج كه منافعشان اخروى است ، مناسبت دارد زيرا منفعتى كه به ارمغان مىآورند ثواب است كه متعلق به آخرت مىباشد و ضررى را كه از انسان دور مىكنند ، عقاب اخروى است . زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 4 ، ص 95 . مناسب اقناعى وصف داراى مناسب بدوى و ظاهرى مناسب اقناعى ، مقابل مناسب حقيقى ، وصفى است كه در ابتدا با حكم مناسب به نظر مىآيد ، ولى پس از دقت و تأمل ، عدم مناسبت و سازگارى آن با حكم روشن مىگردد ؛ براى مثال ، در نگاه ابتدايى ، علت حرمت خريدوفروش شراب و مردار ، وصف نجاست آن به نظر مىآيد ، زيرا وصف نجاست با حرمت خريدوفروش مناسب است و نجاست چيزى ، سبب عدم رغبت و تحقير و نفرت مردم نسبت به آن مىگردد ، درحالىكه خريدوفروش ، با رغبت و اقبال مردم به چيزى سازگار است و چيزهايى كه از نظر مردم پست و بىارزش است ، رغبتى به خريدوفروش آنها نيست . اما پس از دقت و تأمل در اين وصف ، مناسبت آن از بين مىرود ، زيرا به دست مىآيد كه شارع نجاست را در مورد حكم عدم صحت نماز با لباس نجس ، مورد توجه قرار داده است ، اما در مورد « عدم صحت بيع » ، نجاست و عدم نجاست آن در نظر شارع معتبر نيست . زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 4 ، ص 94 . فخر رازى ، محمد بن عمر ، المحصول فى علم اصول الفقه ، ج 5 ، ص 162 . مناسب تحسينى وصف داراى مناسبت ، به دليل پسنديده بودن آن مناسب تحسينى ، از اقسام مناسبت دنيوى ، و به معناى مناسبى است كه منفعت دنيوى آن براى حفظ مكارم اخلاق لازم مىباشد ؛ به بيان ديگر ، وصف داراى مناسبت هرگاه منفعت دنيوى ضرورى نداشته باشد و رفع نيازهاى زندگى دنيوى نيز برآن متوقف نباشد ، ولى از صفات نيكو و پسنديده باشد ، آن را مناسب تحسينى مىگويند ، همانند : وصف قذارت و پليدى كه با تعلق حكم تحريم به آن ، مناسبت دارد ، زيرا نوع انسان‌ها از پليدى نفرت دارند ، و اين تحريم ، به دليل تشويق مردم به كسب مكارم اخلاق ، لازم است ، هرچند امرى ضرورى در حيات انسان نيست . زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 4 ، ص 96 . مناسبت حكم و موضوع روابط و مناسبت‌هاى موجود ميان موضوع و حكم آن به نظر عرف مناسبت حكم و موضوع ، به معناى مناطها ، روابط و مناسبت‌هايى است كه در ديد عرف ميان يك حكم و موضوع آن وجود دارد . اين مناسبت‌ها در گذار زندگى ، ميان جامعه‌اى خاص در ذهن اهل عرف رسوخ كرده است ، به‌گونه‌اى كه به عنوان يك دليل شرعى لفظى گاهى سبب تخصيص ، و گاهى سبب تعميم

--> ( 2 ) . همان ، ج 1 ، ص 679 . ( 3 ) . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص ( 304 - 303 ) .